Prostaatkanker
Prostaatkanker is de meest frequente tumor bij de man in België. De ziekte ontwikkelt zich vaak langzaam en veroorzaakt in een vroeg stadium meestal geen klachten. Wanneer de diagnose tijdig wordt gesteld kan prostaatkanker genezen worden. Er zijn vaak verschillende behandelmogelijkheden waarbij naast efficiëntie ook naar levenskwaliteit gekeken wordt. Wordt de diagnose in een verder gevorderd stadium gesteld, dan behoort genezing niet altijd tot de mogelijkheden. In deze gevallen trachten we de groei van de tumor zo veel mogelijk te vertragen.
De meest frequente tumor bij de man
Prostaatkanker is de meest frequente tumor bij de man. Het komt ongeveer even frequent voor als borstkanker bij vrouwen. Zowel borst- als prostaatkanker komen duidelijk vaker voor dan long- en dikkedarmkanker, tumoren die zowel bij man als vrouw voorkomen.
Opvallend is dat ook andere urologisch tumoren zoals blaas- en nierkanker relatief vaak voorkomen bij mannen.
Bron: Belgian Cancer Registry
Incidentie vs Mortaliteit
Prostaatkanker komt dus erg vaak voor; het kent een hoge incidentie. Het is echter een relatief traag groeiende en goed behandelbare tumor. Sommige tumoren zijn zelfs zo weinig agressief dat ze gewoon opgevolgd kunnen worden. Daarom overlijden - ondanks de hoge incidentie - relatief weinig mannen aan prostaatkanker.
Ter vergelijking: In dezelfde periode kregen 9 681 personen de diagnose longkanker (2024) en overleden 5 660 patiënten hieraan (2023).
Bron: Belgian Cancer Registry
Er mee of er van?
Vanuit de vergelijking met bijvoorbeeld longkanker onstond de hardnekkige boutade:
“Je sterft met prostaatkanker, niet van prostaatkanker”
Dat deze boutade - spijtig genoeg - niet altijd klopt zie je in deze grafiek: ondanks het grote verschil tussen incidentie en mortaliteit, is prostaatkanker toch de derde meest dodelijke tumor bij de man in de Europese Unie.
Bron: Joint Research Centre - European Union
Problematiek
De moeilijkheid die zich stelt laat zich als volgt samenvatten:
Prostaatkanker is zeer frequent voorkomend
In een vroeg stadium veroorzaakt prostaatkanker geen klachten. Plasklachten worden vaker bij een goedaardige prostaattumor dan bij een prostaattumor gezien.
Veel mannen zullen prostaatkanker krijgen, maar er niet aan sterven en er geen klachten van ervaren
Desondanks is prostaatkanker de derde dodelijkste tumor bij de man en kunnen prostaattumoren in een verder gevorder stadium met moeilijk behandelbare pijn gepaard gaan.
Prostaatkankerscreening
In Vlaanderen zijn 3 screeningsprogrammas uitgerold voor tumoren:
Baarmoederhalskanker (uitstrijkjes)
Borstkanker (mammografie)
Dikkedarmkanker (stoelgangsstaal)
Er is geen programma voor prostaatkankerscreening.
Hoewel er door screening meer prostaattumoren in een vroeg stadium werden aangetroffen, en het genoegzaam gekend is dat vroegdiagnose met betere overlevingsresultaten gepaard gaat, hadden studies het aanvankelijk moeilijk om een overlevingsvoordeel door screening aan te tonen. Hoewel prostaatkankerscreening nog steeds niet algemeen aanvaard is, is er ondertussen wel bewijs dat prostaatkankerscreening het risico op overlijden aan prostaatkanker doet dalen.
Bron: European Association of Urology Guidelines, ERSPC Göteborg Trial
Risico’s van prostaatkankerscreening
Postaatkankerscreening heeft echter ook nadelen. Er is een risico op onnodige ongerustheid, maar vooral op overdiagnose en -behandeling. Met andere woorden: er is een risico op het aantreffen en behandelen van tumoren die nooit een invloed op het leven van de patiënt zouden hebben.
Elke behandeling voor prostaatkanker gaat gepaard met ongewenste effecten (urineverlies, afname erecties, stoelgangsklachten…). Als uroloog moeten we altijd zorgen dat de mogelijke gevolgen van kwaadaardige letsel en de gevolgen van de behandeling in evenwicht zijn. We willen dus enkel die tumoren behandelen die wél een invloed zouden hebben op de levensduur en/of -kwaliteit van de patiënt (klinisch relevante tumoren).
De kritiek op overdiagnose- en behandeling is (historisch) zeker correct. Vandaag zijn er grote stappen gezet om overbehandeling te beperken: MRI-scans zijn voornamelijk gevoelig voor klinisch relevante tumoren, biopten worden gerichter afgenomen, weinig agressieve letsels worden niet behandeld maar opgevolgd… Desondanks blijft dit een aandachtspunt gezien de trage groei van de tumor en de hogere leeftijd waarop mannen met prostaatkanker te maken krijgen.
Bron: European Association of Urology Guidelines, Göteborg prostate cancer screening 2 Trial
Vroegdiagnose
Een screeningsprogramma voor de gehele populatie bestaat dus niet. Wel proberen we bij personen die hier voor openstaan om tot vroegdiagnose te komen. Dit doen we door middel van:
Het PSA (bloedanalyse)
Een toucher (voelen aan de prostaat)
Een echografie
Deze laatste twee onderzoeken gebeuren via de anus. Ze zijn niet pijnlijk, maar kunnen wel als onaangenaam ervaren worden.
Door middel van een toucher kunnen tumoren die aan de achterzijde van de prostaat liggen gevoeld worden. Een echografie geeft een beeld van de prostaat. Hoewel dit beeld niet altijd voldoende is om tumoren waar te nemen, helpt dit wel de grootte van de prostaat in te schatten. Dit helpt om de PSA waarde beter te interpreteren.
Deze onderzoeken zullen zelden of nooit tot een zekere diagnose van een prostaattumor leiden. Ze helpen om een risico-inschatting te maken: op basis van deze onderzoeken schat de uroloog in bij wie verdere onderzoeken aan de orde zijn.
Op maat
Ook vroegdiagnose kent zijn gebreken. Een verhoogd PSA kan tot ongerustheid leiden, er zijn soms verschillende controles nodig voor we echt kunnen inschatten in welke mate de PSA-waarde en -evolutie verontrustend is.
De relatie met overlijden aan prostaatkanker is hier duidelijker aantoonbaar: er moeten minder prostaatonderzoeken gebeuren om nadelige gevolgen van een tumor te voorkomen.
Gezien er geen algemeen aanvaard standaardschema voor opvolging is, wordt op individuele basis een opvolgschema voorzien waarbij we met zo weinig mogelijk contacten, zo veel mogelijk nadelige effecten van prostaatkanker proberen te voorkomen.
Meer over PSA
PSA is een eiwit dat enkel door de prostaat wordt afgescheiden. Voluit staat het voor “Prostaat Specifiek Antigen”. Dus: prostaat-specifiek, niet prostaat-kanker-specifiek.
Stel we bepalen bij een grote groep mensen het PSA. Nadien delen we deze mensen op in twee groepen: mensen met een hoog en mensen met een laag PSA. In de groep mensen met een hoog PSA zal vaker prostaatkanker voorkomen.
Bron: European Association of Urology Guidelines
Kritiek op PSA
Maar in de groep mensen met een hoog PSA zullen we ook mannen terugvinden met een grote goedaardige prostaat (BPH) of een prostaatonsteking. Hoewel prostaatontstekingen vaak met koorts en plasklachten gepaard gaan, zien we soms milde ontstekingen zonder klachten.
Daarnaast zijn er een aantal uitlokkende factoren die ook een (normaliter beperkte) PSA stijging kunnen veroorzaken zoals een recente zaadlozing, een prostaatonderzoek en een lange fietstocht.
Tot slot moeten we opmerken dat een normaal PSA een prostaattumor niet volledig uitsluit.
Bron: European Association of Urology Guidelines
Terugbetaling PSA-test
In België is er terugbetaling voorzien voor volgende groepen:
Familiale belasting: Vanaf 40 jaar wordt 1x/j een PSA bepaling terugbetaald als je minstens 1 familielid hebt met prostaatkanker.
Opvolging prostaatkanker: Werd er bij u prostaatkanker vastgesteld, dan zal het PSA gebruikt worden om de evolutie van dit letsel op te volgen. Hiervoor is 2x/j terugbetaling voorzien.
Voor de overige populatie is geen terugbetaling voorzien en kost de test ongeveer 12 euro.
Vroegdiagnose: bij wie?
Wanneer je kiest voor vroegdiagnose, start je best op de leeftijd van 50 jaar. In die gevallen geeft een PSA-bepaling al een eerste indicatie. Een bijkomend toucher geeft nog meer info.
Heeft je broer of vader prostaatkanker (gehad)? Of heb je Afrikaanse roots? Dan heb je een 2-3x hoger risico op prostaatkanker en start je best al op 45 jaar.
Gezien prostaatkanker vaak een traag groeiende tumor is, en gezien de belasting van een eventuele behandeling, wordt vroegdiagnose gestopt bij een levensverwachting minder dan 10 tot 15 jaar.
Bron: European Association of Urology Guidelines
MRI prostaat
Wanneer de combinatie van PSA, toucher en echografie niet gerust kan stellen, is er nauwkeuriger onderzoek aan de orde.
Om gedetailleerde opnames van de prostaat te maken wordt gebruik gemaakt van een MRI-scan. Hierop kunnen verdachte zones en hun uitgebreidheid geëvalueerd worden. Ook eventuele aantasting van de lymfeklieren wordt dmv MRI bekeken.
Meer agressieve tumoren zijn duidelijker zichtbaar op MRI. Op deze manier helpt dit onderzoek ons enkel dié tumoren te vinden die daadwerkelijk impact zullen hebben op het leven van de patiënt.
Het onderzoek is niet pijnlijk, maar de nauwe holte van de MRI kan een probleem vormen voor mensen met claustrofobie. Pacemaker, hardklep of prothese kunnen het onderzoek onmogelijk maken.
Bron: Göteborg prostate cancer screening 2 Trial
Prostaatbiopten
Afwijkende zones op MRI zijn verdacht voor prostaatkanker. Ze vormen echter geen zekerheidsdiagnose. Toont een MRI een afwijkend beeld dan zullen prostaatbiopten voorgesteld worden: kleine stukjes weefsel worden uit de prostaat verwijderd en ingestuurd voor microscopisch onderzoek. Het resultaat van het microscopisch onderzoek geeft wel zekerheid over de diagnose.
Normaliter gebeurt deze procedure onder lokale verdoving. Uw arts bespreekt het exacte verloop van deze procedure met u op de raadpleging.